ONDERSCHAT

Daan: Soms ben je ergens zó slecht in, dat je niet eens snapt hoe moeilijk iets is.

Geert: En als je dat inzicht dus mist, kan het zomaar zijn dat je jezelf juist schromelijk overschat.

>> Trump

Geert: Mensen die daarentegen daadwerkelijk ergens goed in zijn, zullen zichzelf juist vaker onderschatten.

Daan: Dit zou te verklaren zijn door het gebrek aan intellectueel zelfvertrouwen waar sommige competente mensen mee kampen: zij gaan ervan uit dat anderen net zo capabel zijn als zijzelf. Omdat ze zelf iets met gemak kunnen, denken ze dus dat het voor iedereen wel eenvoudig zal zijn.

Geert: Incompetente mensen vergissen zich dus doordat ze zichzelf te hoog inschatten, terwijl competente mensen zich vergissen doordat ze anderen te hoog inschatten.

Daan: Nogal contra-intuitief dus.

Geert: Als je twijfelt aan je kunnen op een bepaald vlak, zou het dus zomaar kunnen dat je er bovengemiddeld goed in bent.

Daan: En als je denkt dat je ergens bovengemiddeld goed in bent, zou het zomaar kunnen dat je er geen bal van kan…

Geert: En dat alles heet in de psychologie het Dunning-Krugereffect.

Daan: Of zoals de filosoof Bertrand Russell zei: In de wereld van vandaag lopen de domkoppen over van zelfverzekerdheid, terwijl de slimmeriken een en al twijfel zijn…

Geert: Lastig natuurlijk als je je eigen competenties niet goed weet in te schatten. Maar misschien nog problematischer wordt het als een ander dat niet kan.

Daan: Bijvoorbeeld in het onderwijs. Als een leerkracht zijn leerlingen niet het juiste schooladvies geeft.

Geert: Voor het project De School voor Ouders maakten we hierover een verhaal.

Daan: Het begint bij de zorgen van Zahra, een moeder die bang is dat haar dochter schromelijk wordt onderschat.

>> INTRO MUZIEK en stemmen kinderen ZAHRA

ZAHRA: ik ben Zahra, moeder van 3 kinderen. Mijn oudste is 7, de middelste waar het om gaat is bijna 5. Mijn jongste is bijna 3, 4, sorry, mijn jongste is bijna 4. Ja we zitten op een openbare basisschool, hele fijne school. [je hoort kinderen binnenkomen]

Daan: Yasmine is het tweede kind van Zahra en dus bijna 5 jaar oud. Het is een rustig meisje, volgzaam en ze kan heel verlegen zijn.  En daarin verschilt ze met haar oudere zus en broertje…

>> Hallo!

Daan: Yasmine is ook heel slim, maar…

[deur dicht]

ZAHRA: Ze laat niet zo gauw zien wat ze kan…

Daan: En daar moet je Yasmine dus een beetje bij helpen. Maar op school gebeurt dat onvoldoende zegt Zahra.

ZAHRA: Als de juf Yasmine een puzzeltje geeft van – een stuk of 12 – Yasmine zal niet zeggen “Nee, maar dit is veel te makkelijk voor mij!”… Dat is met de rest van de werkjes dus ook zo. En en ja ik vind dat soort van zonde. Want de wil is er. Ze wil graag de uitdaging hebben maar als dat dan niet gegeven wordt… En ik merk nu dat zij ook zoiets heeft van: “Oh, ik krijg het van de juf nou dan doe ik dat gewoon”. De motivatie die begint een beetje weg te zakken en dat vind ik jammer.

Daan: Zahra is bang dat Yasmine op school wordt onderschat. Dat de juf zich teveel laat leiden door het verlegen meisje en te weinig oog heeft voor haar slimme hoofdje. Uit onderzoek blijkt dat de meeste kinderen op de middelbare school het niveau volgen dat de leerkracht in groep 8 adviseert. Maar onderschatting komt ook vaak voor. 1 op de 10 jongens zit na 3 jaar middelbare school, een niveau hoger dan het advies dat ze in groep 8 kregen. En bij meisjes is dat zelfs 1 op de 6.

ZAHRA: Ik ben een gesprek aangaan met de juf. Maar die zag het er niet van in. Nee het was eigenlijk maar een beetje mijn woord tegen die van haar.

Daan: Hoe is Yasmine nou het beste geholpen? In deze aflevering hoor je twee ervaringsdeskundigen als het gaat om onderschatting in het onderwijs, Samira…

SAMIRA: ik weet nog dat een docent tegen mij zei nou ik heb hem echt 3 keer nagekeken hoor maar je hebt echt een volgens mij was het 9 komma 6 of zo. En toen dacht ik 3 keer nagekeken waarom zouden ze dat nou zeggen?

Daan: En Charif…

CHARIF: Toen ik mijn vmbo-advies had gekregen, ja  was ik heel erg gedemotiveerd geraakt omdat soortgelijke studenten wel een havo of vwo hadden gekregen en het was voor mij echt een shock.

Daan: Samira en Charif kregen toen ze naar de brugklas gingen een vmbo advies. Terwijl ze beiden – na een lange schoolcarrière – uiteindelijk op de universiteit zijn beland. Oftewel, ze hebben gestapeld in het onderwijs. Achteraf gezien hebben ze op de basisschool dus het verkeerde schooladvies gekregen. Of toch niet? Want Charif en Samira blikken verschillend terug op hun ervaringen.

SAMIRA: De basisschool is zo’n belangrijke periode geweest. Daar word je klaargestoomd voor het echte werk en je hebt dat zelf nog niet eens door. En achteraf denk je oh ja daar is de basis.

Daan: Samira groeide op in Utrecht in een groot gezin. Haar ouders kwamen van Marokko naar Nederland en kregen 8 kinderen. Samira was de jongste…

SAMIRA: Ja ik was een heel bazig meisje om eerlijk te zeggen. Dus als ik zag dat iemand werd gepest nou daar kon ik echt niet tegen. Dan stapte ik altijd op af. En dan deed ik mijn oorbellen af en dan ‘kom maar op’. Ik had echt ontzettend grote mond.

Daan: Nu heeft Samira van die kwaliteiten haar werk gemaakt. Als Meester in de Rechten begon ze haar eigen kantoor waarmee ze mensen bijstaat in juridische conflicten.

SAMIRA: Ja bepaalde gevoel voor rechtvaardigheid dat dat zit er gewoon in.

Daan: En dat gevoel liet ze ook spreken bij leraren, ook al op de basisschool…

SAMIRA: Heel opstandig. Ja. Ik had echt wel ik had het niet makkelijk gemaakt voor mijn leerkrachten denk ik. Nee. En soms is dat niet echt heel erg tactisch.

Daan: Want Samira vond het leuk op school en leerde graag…

SAMIRA: En ik was er ook echt wel goed in, alleen door die grote mond, ja, krijgen leerkrachten gewoon een andere visie. Of ze worden daardoor beinvloed. Ja en op het moment dat je een toets terugkrijgt en dan dan zie je wel van oh ‘k ben wel echt heel streng nagekeken.

Daan: Hier heeft ze het meeste last van op het moment dat ze haar advies krijgt voor de middelbare school…

SAMIRA: Mijn cito-toets was echt heel hoog, kwam uit op score vwo. Alleen…voor mij werd bepaald dat ik naar de mavo moest. En al mijn broers en zussen gingen naar de mavo er is niemand die lager zat. Maar er was ook niemand die hoger zat. Dus voor mijn moeder was dit gewoon in lijn. Hè dus die vond het prima en ik weet dat ik heel erg verdrietig daarvan werd.

Daan: Hoe kan dat? Natuurlijk speelt de cito-score een grote rol. Maar leerkrachten kijken ook naar werkhouding, motivatie en taalniveau van het kind. En naar de situatie thuis… wat is het opleidingsniveau van de ouders? En hoe doen broertjes en zusjes het op school?

Daan: Daarmee is het advies niet zomaar een score op een test, maar ook een inschatting van een professional.

Daan: En dat is aan de ene kant fijn, omdat er zo ook rekening wordt gehouden met het karakter van het kind. Maar daarmee bestaat er ook een risico op een verkeerd advies.

>>

Daan: Samira ging naar de mavo en haalde zonder enige moeite goede cijfers. Logisch dus dat ze wilde overstappen naar de havo

SAMIRA: En toen zei mijn mentor dat weet ik nog heel goed ‘Waarom zou je moeten leren voor 6, als je zonder te leren op de mavo een 8 kan halen? Dus laat die havo maar gewoon zitten…’. Ik heb zoveel gehuild ik moet eerlijk zeggen dat doet me nog steeds heel veel pijn. Sorry ik word emotioneel. […] Ik ben toe van die school afgegaan ik kon die onrechtvaardigheid kon ik niet meer aan. En toen ben ik geswitcht naar echt een meest zwarte middelbare school en dat was de beste keuze die ik ooit heb gemaakt. Die docenten waren gewoon zo ontzettend goed die zagen de kwaliteit van leerlingen. En er ging een wereld voor me open.

Daan: Samira behaalde haar HAVO diploma. Maar het plezier in school was er toen wel een beetje af. Ze wilde eigenlijk zo snel mogelijk aan het werk en koos voor een verkorte HBO-opleiding.

SAMIRA: En na 3 jaar had ik mijn hbo bachelor en toen was ik gestopt. Toen ben ik eigenlijk aan het werk gegaan. En toen jaren later dacht ik dit is het niet. Ik moet een carrièreswitch gaan maken en toen ben ik uiteindelijk op de universiteit rechten gaan studeren 4 jaar lang.

Daan: Naast dat het Samira zo’n drie jaar extra studeren heeft gekost, heeft de miskenning van haar IQ haar vooral veel zeer gedaan.

SAMIRA: Zeker nu als moeder zijnde denk ik dat ik daar echt veel van heb geleerd. Dat ik mijn eigen ervaring nu echt probeer te projecteren op ervaringen die ik nu met mijn kind heb en dat ik denk ‘no way, that’s not gonna happen’.

Daan: Haar zoontje zit nu in groep 5 en ze houdt zijn schoolprestaties en de manier waarop die worden gewaardeerd goed in de gaten.

SAMIRA: Hij is natuurlijk echt super jong, maar ja goed, ik weet wel dat het ergens begint.

Daan: Dus twijfel je als ouder aan hoe je kind wordt ingeschat, ga daarover dan in gesprek met de school, raadt Samira aan.

SAMIRA: dat vind ik wel echt heel belangrijk. En, onderschat een kind écht niet want dat doet dat doet gewoon zeer, dat doet pijn.

Daan: We gaan naar Charif. Hij volgt een vergelijkbaar pad als dat van Samira. Hij kreeg VMBO-advies, volgde daarna een MBO-opleiding, ging naar het HBO en nu bezoeken we Charif op de Vrije Universiteit… >> Hi Charif >> Charif kijkt heel anders terug op zijn lange schoolcarrière…

CHARIF: Stapelen betekent dat je een doorzettingsvermogen hebt om doelen te realiseren waarvan je nooit had gedacht dat je die zou kunnen realiseren. En dat je vooral niet het vertrouwen in jezelf en ook niet in je omgeving opgeeft ondanks je tegenslagen. Je kan nooit succesvol zijn zonder eerst gemiddeld te zijn. Je moet sowieso die fasen doorlopen en dat is stapelen voor mij.

Daan: Laten we voorop stellen dat Charif beaamt dat het lastig voor hem was. Lastig om door te blijven zetten. En lastig dat je onderschat wordt op school…

CHARIF: Je bent kind. Je bent gewoon nog jong ja. Weet je?

Daan: Charif krijgt op de basisschool VMBO-t advies.

CHARIF: Ik vond het niet leuk want ik wilde wel echt een havo of vwo advies krijgen op dat moment. Soortgelijke klasgenoten hadden dat wel, ik vond dat altijd zo gek want ik was altijd wel degene ging altijd discussies en debatten en dat soort dingen.

Daan: Hij start de middelbare school vanuit teleurstelling.

CHARIF Ik ben wel heel negatief geweest, ik ben ook heel vaak, dat ik bijna ben afgehaakt. En ik focuste trouwens ook niet echt op school in die tijd ik was heel vaak absent maar ik haalde wel hele goede cijfers.

Daan: Charif rondt het VMBO succesvol af. Hij begint aan een MBO-studie, met veel stages waarin hij niet met z’n neus in de boeken hoeft te zitten, maar actief aan de slag moet.  

CHARIF En dat was echt sjouwen. Het was gewoon fysiek zware arbeid, heel uitputtend. En toen was het bij mij vooral echt gaan doordringen van ik wil dit gewoon niet langer doen ik leer niks, ik word niet uitgedaagd, ik voelde me zo stom.

Daan: En die ervaring is het kantelpunt voor Charif. Het laatste jaar rond hij af met de hoogst haalbare score. Hij schrijft zich daarna in bij een HBO-opleiding. En met die keuze komt zijn onzekerheid over zijn eigen kunnen om de hoek kijken… Dat begint al in de zomer als hij de studiegids binnenkrijgt..

CHARIF: Op het mbo ben ik namelijk gewend dat ik alles last minute te horen krijg, dingen wijzigen altijd op het laatste moment en dan kom je op het hbo en dan heb je al vanaf de zomer eigenlijk al een hele overzicht van oké wat je moet gaan doen. Nou kijk daar schrik je wel even van zoveel dingen staan van hen dit en dit en dit en dit en ik denk van ‘Ja… dat is wel heel veel’. Je hebt toch wel een soort van ‘ben ik wel goed genoeg om het te gaan doen?

Daan: Ondanks dat het MBO hem makkelijk af ging, is succes op het HBO niet vanzelfsprekend…

CHARIF: De stap tussen het mbo en het hbo is echt heel andere koek. Op het mbo ben je veel specifieker bezig, en op het hbo en dan komen er ineens theorieën bij, zonder de voorkennis van het vwo of havo waar je al veel meer algemene kennis opdoet. Dus je toch van een niveau dat word je niet kent, vrees je eigenlijk.

Daan: Het nieuwe studeren kost ‘m veel tijd en energie en dat brengt twijfels met zich mee. Hij vraagt een gesprek aan met een mentor…

CHARIF: En die zei van ‘twijfel niet aan je eigen competenties. Je bent veel competenter dan je denkt.’ Weet je. En ik dacht wel van ‘wauw’ dat was wel even een momentje van oké dit… ja spreekt je toch de moed in om verder te gaan met wat je doet en dat je niet zo aan jezelf moet twijfelen want het lukt wel.

Daan: Het gesprek doet hem beseffen wat hij allemaal wél al kan…

CHARIF: Wat ik wel had ten opzichte van havisten of ja leerlingen die vanuit het vwo kwamen was dat je een soort van volwassener bent dan de rest van je medestudenten want die komen nog uit een hele veilige omgeving hè ja misschien dat je wel een bijbaantje hebt. Maar niet dat je nog echt in een wat professionelere wereld terecht komt waar je als mbo’er, je komt wel meteen op de arbeidsmarkt.

Daan: En die zelfredzame en professionele houding van Charif als stapelaar komt hem heel goed van pas…

CHARIF: Je neemt het veel serieuzer, je betaalt nu ook dingen uit je eigen zak. Je moet niet leren, je wilt leren. Er zijn examens en tentamens. Maar dat is niet het doel van je studie.

Daan: Ook het studentenleven is op dat moment een gepasseerd station. En daar hoort ook bij dat hij het leven dat hij leidde op het MBO en de vrienden die daarbij hoorden, loslaat.

CHARIF: Ja het netflixen bijvoorbeeld of gewoon even ontspannen dat moest er op gegeven moment allemaal uit want daar had ik gewoon geen tijd meer voor ik moest een inhaalslag maken. Bezigheden moeten anders, slaaproutines moeten anders, je moet op een andere manier denken, doen, leven. Alles verandert een beetje. Dus je hebt ook vrienden nodig die zeg maar een beetje in hetzelfde schuitje zitten, dezelfde doelen, dezelfde ambities. Nooit van mezelf verwacht eerlijk gezegd. Ja ik kon er alleen om lachen altijd. Dacht van ‘Jeetje wat zijn die gek! Wie geniet er nou meer van een boek dan van entertainment?’.

Daan: En de strenge keuzes hebben resultaat…

CHARIF: even naar het einde doorspoelen van van mijn hbo periode. Ik heb m’n propedeuse dus met een 8 gemiddeld gehaald. Maar ik merkte gewoon van ‘ik kan meer’. In het begin was het heel uitdagend zag het er heel spannend uit. Ik had het met mijn mentor erover van ‘waarom ga je niet naar de uni’?

Daan: Charif meldt zich aan voor de studie politicologie aan de universiteit waar hij zich op dit moment met veel plezier verdiept in theorie, maatschappelijke onderwerpen én het wetenschappelijke debat. Natuurlijk is hij zich nog bewust van de weg die hij heeft afgelegd. Soms zelfs letterlijk, bijvoorbeeld als hij uit de tram stapt om naar de universiteit te lopen. Het is dezelfde halte waar hij uitstapte toen hij zijn MBO studie volgde. Toen keek Charif heel bewust naar welke studenten rechts afsloegen, naar de universiteit, en wie links naar het MBO liep…

CHARIF: dat was wel een soort van minderwaardigheidscomplex wat ik had. En afgelopen september stap ik in diezelfde halte uit om wel naar de VU te gaan. En dacht ik van ‘kijk, weet je, ik heb het gewoon toch gehaald. En voor mij is die halte echt een symbool van ‘ja waar waar stond ik toen en waar sta ik nu?’.

Daan: Dus hoe zijn Zahra de moeder die we aan het begin hoorde en haar dochter Yasmine, hoe zijn die nou het beste geholpen?

CHARIF:  Weet je je kan beter rustig beginnen, rustig opbouwen. Je komt er wel. In plaats van dat je in het diepe wordt gegooid en en dan afhaakt. Dat is ook niet de bedoeling.

Daan: Volgens Charif leiden er meer wegen naar Rome. Hij pleit voor niet teveel druk. Samira denkt daar net iets anders over…

SAMIRA: Je bent verplicht om alles uit te halen wat erin zit. Hè en sommige kinderen zijn nou gewoon eenmaal laagvliegers en die kunnen hun talenten op andere manieren uiten en die zijn helemaal niet goed in leren en dat is ook prima! Maar als het wel een kind is die dat kan. Waarom zou je een kind zoveel onrecht laten aandoen? Hè zoek naar die woorden en confronteerde die leerkracht het is maar een mens, mensen maken fouten.

Daan: Je hoorde een aflevering van De School voor Ouders, een initiatief van Cybersoek. Een podcastserie waarin veelgestelde opvoedvragen door ervaringsdeskundigen worden besproken. Je hoort er de persoonlijke verhalen en inzichten van ouders, kinderen en leerkrachten.

Geert: Zoek de serie op in je favoriete podcastapp om nog meer verhalen te beluisteren.

Daan: Verder, wat ons betreft zonder twijfel, tot volgende maand. Dan zijn we er weer met een nieuw Kostgangersverhaal.